Çocuk Yetiştirmede Ödül Ve Ceza  Bu Yazıyı 8 Dakikada Okuyabilirsiniz.

 

İşten geldiniz, bir yandan mutfakta yemek hazırlamaya çalışıyorsunuz bir yandan da çocuğunuzun sürekli gelip sizden talep ettiği şeylere yanıt vermeye çalışıyorsunuz. Çoğu zaman neye evet neye hayır dediğinizin farkında bile değilsiniz. Her istediğine evet dedikten sonra isteklerinden birine ‘hayır’ deyiveriyorsunuz ve kıyamet kopuyor. Bir anda içerde neden kendini yerlere atarak ağladığını anlamaya çalışıyorsunuz. Tam bu sırada kapı çalıyor, eşiniz geliyor. Ona henüz hoş geldin bile diyemeden ikiniz birden çocuğunuzun başında neden ağladığını, ne istediğini çözmeye çalışıyorsunuz. Siz başında durdukça ağlaması şiddetleniyor, tekmeler savuruyor ve çığlıklar atmaya başlıyor. Bu sahne size de tanıdık geliyor mu? Oysa sadece 5 yaşında olan bir çocuk nasıl olmuştu da tüm evin hakimiyetini, evdeki bireylerin sınırlarını ele geçirmişti? Her şey nasıl başlamıştı ve bu hale gelmişti?

Ebeveyn Olmak

İşte tam da burada ebeveyn olmaya, çocuk yetiştirmeye dair bazı kavramlar devreye giriyor. Her ebeveyn büyük bir heyecanla çocuk sahibi olmayı bekler, nasıl ebeveynler olacaklarını bilmeden bu yolculuğa çıkar. Aslında ebeveyn olmak tam da bu yolda olma halidir. Çocuk dünyaya geldiği andan itibaren ebeveynlik onunla şekillenen, değişen ve gelişen bir süreçtir. Çocuk hareketlenmeye başladığı andan itibaren evin içerisinde bir güç gösterisi başlar. İstediğini almaya ve elde etmeye çalışan çocuk bir yanda, bir yanda da bunu engellemeye çalışan ve var olan otoritesini korumaya çalışan ebeveynler. Burada ortaya çıkan kaos doğru şekilde yönlendirilmez ve kontrol altına alınmazsa hem çocukta hem anne-babada onarılmazlar yaralar açabilir.

Çocuğunuz büyürken evin içinde bazen oynamasına izin verdiğiniz bir şeyle ertesi gün oynamasına izin vermediğiniz ya da yapmasına müsaade ettiğiniz bir şeyi bir sonraki seferde yasakladığınız oldu mu? Bu tutum tam olarak sınır probleminin habercisidir. Sınırlar bizim bahçemizin çitleri gibidir, eğer onları sağlam bir şekilde inşa etmez ve korumazsak dışardan gelecek ihlallere, saldırılara karşı savunmasız kalırız. Bu da binanın yabancılar tarafından kuşatılmasına, güçsüz kalıp çökmesine kadar pek çok soruna neden olabilir. Çocuklar çoğu zaman sınırlara karşı durur, onları istemez gibi görünürler ama aynı zamanda ihtiyaç duyarlar. Kesin sınırlar içerisinde kendini güvende hisseden çocuk bu sınırlar belirsizleştiğinde korkuya ve paniğe kapılır; ortaya koyduğu davranış ise kimi zaman öfke kimi zaman ağlama krizi kimi zaman da içe kapanma şeklinde ortaya çıkabilir.

Çocuk Yetiştirmeye Dair Kavramlar

Disiplin, otorite, sınırlar, ödül ve ceza da çocuk yetiştirmede sık sık karşılaştığımız, kimi zaman ne anlama geldiklerini çokta anlamadan içini doldurmaya çalıştığımız kavramlardır. Bu kavramların çocuk yetiştirmedeki yerlerini keşfedip, anlamlandırdıkça ebeveynlerin karşılaşacağı problemler de azalacaktır. Her şeyden önce disiplin sistemini anne ve babanın kendi hayatları içerisinde içselleştirmiş ve uyguluyor olması gerekir. Disiplin, çocuğa sadece hata ya da yaramazlık yaptığında uygulanan kurallar bütünü değildir; çocuğun düzenli bir yaşam sürmesini destekler ve sadece cezayı değil ödüllendirmeyi de içerir. Disiplini uygulamak çocuğa ilettiği mesajlar, amaç ve etkinlik anlamında ceza sisteminden çok daha farklıdır.

Cezalandırma ve Disiplin Arasındaki Farklar Nelerdir?

Disiplin düzeninde çocuğa ‘Bunu bu şekilde yapman uygun değil. Farklı bir şey denemek ister misin?’ şeklinde olumlu mesajlar ulaşırken, ceza sisteminde ‘Yanlış yaptın, hata yaptın ve sen kötü/başarısız bir çocuksun’ mesajı ulaşır. Disiplin hayattaki doğru ve yanlışları çocuğun görmesini/öğrenmesini sağlamaktır, ceza ise sadece yanlış ve hatalara odaklanmaktır. Disiplin çocuğu bir sonraki başarısına hazırlarken, ceza başarısızlığa odaklanmasına neden olur. Disiplin düşünülerek ortaya çıkarken, ceza ise kızgınlık ve öfkeyle ortaya çıkar. Çocuğa disiplinli yaşamı öğretebilmenin temeli ebeveynin çocuğunu tanımasına, davranışlarının tarafsız şekilde gözlemlenmesine, ödül ve ceza konusunun doğru şekilde kullanılmasına ve ayırt etmesine dayanır.

Ödül ve Ceza Nedir?

Ödül ve ceza, çocuk eğitiminde ebeveynlerin sık sık kullandığı yöntemlerden biridir. Anne-babalar çocuklarında istendik davranışı sağlamak ya da geliştirmek amacı ile ödül, istenmedik davranışı yok etmek amacıyla ise ceza yöntemini kullanır. Bu yöntemlerin yararları ve zararları hakkında tartışmalarsa halen devam etmektedir. Ödül, kişiye istenen/beklenen davranışları gerçekleştirmesi için pekiştiricilerin gerçekleştirilmesidir. Ödüller sözel, hareketle ya da maddi olarak verilebilir. Örneğin, ‘Aferin, teşekkür ederim, çok güzel’ gibi sözler sözel ödül sayılırken, çocuğa sevgi ile bakma, sırtını sıvazlama, gülümseme ise hareketler verilen ödüllere örnek olarak gösterilebilir. İstenmedik davranışları bastırmak içinse ceza sistemi kullanılır. Ceza da aynı ödülde olduğu gibi sözel, hareketle ya da maddi olarak verilebilir. Korkutma, tehdit, bağırma sözel cezalar arasında yer alırken, kaşları çatarak bakma, odaya kapatma hareketli ceza şekilleri arasındadır. Maddi ceza verme ise daha çok çocuğu sevdiği bir şeyden mahrum bırakma, istediği şeyi almama şeklinde uygulanır.

Anne-babaların seçtikleri ödül ve ceza yöntemleri çoğunlukla eğitim durumları, sosyo-ekonomik durumları, yetiştirilme şekilleri ve çocuğun cinsiyeti ile bağlantılıdır. Verilen ödül ya da cezanın işlevselliği önemlidir. Özellikle ceza konusunda çocuklara işe yaramayan, onları üzen, yaşına uygun olmayan cezaların verilmesi doğru olmayacaktır. Doğru seçilmiş bir ceza çocuğun neyi neden yanlış yaptığını anlamasını sağlar. Ödül de aynı şekilde aşırıya kaçmak, gereğinden vermek, ödülün amacına ulaşmasına engel olacaktır ve muhtemelen çocuk sahip olduğu ödülü bir süre sonra kendine hak görmeye başlayacaktır. Çocuk yetiştirmedeki en önemli ipucu, ebeveynlerin sergiledikleri davranışlarda tutarlı, kararlı ve net olmasıdır. Tutarsız/kararsız tutumlar karşısında çocuk anne-babanın ne yapmaya çalıştığını anlamakta zorlanabilir. Çocuk neyi yapmaması gerektiğini değil, ebeveynlerini istediklerini yapmaları konusunda nasıl ikna edeceğini düşünmeye başlar. Bu gibi durumlarda verilen cezalar ve ödüller de anlamsız kalır.

Öyle Davranmayacaksam, Farklı Olarak Neler Yapabilirim?

İstendik davranışları çocuğa kazandırmak için aile içerisinde neler uygulanabilir biraz da bunlara bakabiliriz. Ebeveyn olarak sınır, kural koyma ve disiplini uygulama konusunda yapabilecekleriniz şu şekilde: Çocuk anne-babasını taklit eder ve bu taklit yöntemi ile öğrenir. Kazandırmaya çalıştığımız her davranışın öncelikle anne-baba tarafından gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğine bakılması gerekir. Ebeveynlerin disiplinli, düzenli davranışlar sergilemeleri çocukların bu süreci içselleştirebilmeleri için faydalı olacaktır. Çocuğa açık bir dil ile konuşmak doğru olacaktır. Evde, okulda, sosyal hayatın içerisinde uyması gereken kuralların neler olduğu, kendisinden nelerin beklendiği net bir şekilde aktarmalısınız.

Çocukların deneme-yanılma yöntemi ile öğrenmesine fırsat tanımalısınız. Deneme-yanılmalar sırasında onlara gereken sabrı ve anlayışı, desteği göstermek gerekir. Bir hata yaptığında, yaptığı hatanın üzerinde düşünmesine fırsat vermeden ‘sen hatalısın.’ diyerek kestirip atmak doğru olmayacaktır. Çocuk kendinden beklenen davranış ve tutumları sergilediğinde mutlaka bir geri bildirim vermelisiniz. Gördüğü olumlu tepkilerle birlikte istendik davranışlar pekişecek ve ortaya çıkma sıklıkları artacaktır. Kararlı, devamlı ve doğru şekilde söylenen ‘hayır’ çocuk için anlamlı hale gelmeye başlar yani çocuk sizin ‘hayır’ derken neyi kastettiğinizi anlamlandırır. Bir süre sonra neyi neden yapmaması gerektiğini, yaptığı zaman ne gibi sonuçlarla karşılaşacağını da öğrenir. Çocuğun aldığı-almadığı bütün sorumlulukların sonuçları ile yüzleşmesine izin vermelisiniz. Bu tutum çocuğun deneyimleyerek öğrenmesine ortam hazırlarken bir yandan da dayanıklılığın artmasını sağlayacaktır.

Kaynaklar

Navaro,L., Gerçekten Beni Duyuyor musun?, Remzi Kitabevi

Karabekı̇RoğLu, K., Çocuğuma Nasıl Davranmalıyım?, Turkuaz Yayınları

Prof. Dr. Bengi SEMERCİ, Ödül-Ceza Sistemi ve Çocuk, 27 Haz. 2005

Davranış Bilimleri Enstitüsü

Çocuk Yetiştirmede Disiplin ve Ceza

Akran Zorbalığı
Mutlu ve Başarılı Çocuk Nasıl Yetiştirilir?

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Fill out this field
Fill out this field
Lütfen geçerli bir e-posta adresi girin.

Menü